HOTLINE: 0904 89 4444

Kiến trúc độc đáo nhà thờ tộc của người Cơ Tu vùng cao
Theo quan niệm từ xa xưa của một bộ phận đồng bào Cơ Tu sinh sống trên đỉnh Trường Sơn thì những người có quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống trong một dòng tộc lớn, nếu sống với nhau trong một ngôi nhà từ hai đến ba, bốn thế hệ thì ngôi nhà đó, người Cơtu gọi là đông A’chuôr. Đây là một kiểu nhà dài đặc biệt chỉ có ở miền Trung - Tây Nguyên.
15:12 26-12-2016


Mái nhà của người Cơ Tu có độ nghiêng vừa phải và trải rộng về bề ngang.

Đông A’ chuôr còn được gọi là nhà dài, là nơi được dùng để thờ tộc họ của người Cơ Tu vùng cao (Cơ tu dal - PV). Đây là kiểu nhà thờ tộc họ có kiến trúc hết sức độc đáo ở Việt Nam. Đông A’ chuôr được làm theo lối kiến trúc nhà sàn, một loại nhà truyền thống đặc trưng, đến nay vẫn còn được lưu giữ rất nhiều trong cộng đồng người Cơ Tu nhất là trong những bản làng vùng cao.

Cấu trúc của ngôi nhà dài của người Cơ Tu ở vùng cao có rất nhiều điểm thú vị, mang đậm nét văn hóa đặc trưng của cộng đồng người sinh sống dọc trên các sườn núi trên dãy Trường Sơn. Do tính chất đặc trưng của mình nên cấu trúc của Đông A’ chuôr hoàn toàn khác biệt so với cấu trúc của nhà sàn được sử dụng để làm nhà ở hay với chính nhà thờ tộc họ kiểu nhà sàn của người Cơ tu đang sinh sống tại các vùng trung du và vùng thấp.

Đông A’ chuôr là một căn nhà sàn kéo dài tới hàng chục mét bao gồm nhiều gian nhà được kết nối với nhau. Tuy nhiên, theo PGS.TS Lê Đức Luận - Giảng viên Đại học Sư phạm Đà Nẵng, người có nhiều năm nghiên cứu về văn hóa Cơ Tu thì Đông A’ chuôr không có kích thước cố định. Tùy theo quy mô, số người cũng như số bếp trong gia tộc nên Đông A’ chuôr có độ dài ngắn khác nhau. Ngoài các yếu tố trên thì các điều kiện tự nhiên cũng ảnh hưởng đến độ dài ngắn của Đông A’ chuôr.

Sau khi chọn được chỗ đất ưng ý để dựng nhà dài thì các nghệ nhân bắt đầu vào rừng già tìm gỗ để dựng nhà. “Xưa kia, khi tiến hành dựng các công trình lớn của làng như nhà Gươl, Đông A’ chuôr thì người Cơ Tu thường chỉ lấy lõi các loại cây sến, lim cứng để làm sàn cột, xà nhà vì họ cho rằng lõi các loại cây này có khả năng chịu lực, chịu nhiệt, cũng như khả năng chống mối mọt tốt hơn ”, PGS.TS Lê Đức Luận giải thích. 

Sau khi đã chọn được các loại gỗ ưng ý nhất, các nghệ nhân trong dòng tục tiến hành đục đẽo hết sức công phu rồi liên kết chúng lại với nhau theo kỹ thuật riêng của dân tộc mình. Trong quá trình dựng Đông A’ chuôr, để chống ẩm, chống mối, mọt cũng như để giúp ngôi nhà trở nên chắc chắn, bề thế hơn người Cơ Tu thường dựng cột trên các tảng đá to vuông vắn đã được tuyển chọn kỹ lưỡng.

Nét kiến trúc đặc biệt nhất trong kiến trúc nhà dài của Cơ Tu phải nhắc đến có lẽ là lá lợp nhà. Từ xa xưa, người Cơ Tu đã biết sử dụng các loại lá cây rừng để lợp nhà ở, nhà Gươl, nhà dài. Trong số các loại lá cây rừng thì lá cây ưng poong loại cây vừa có độ bên vừa thẩm mỹ thường được người Cơ Tu chọn để lợp nhà. Những phiến lá không quá giá, không quá non được các nghệ nhân Cơ tu ép thành từng lớp sau khi lấy về. Khi lợp, các phiến lá được kết nối với nhau bằng dây mây rừng đã chẻ nhỏ, gọt sạch chuốt.
 


Hình ảnh con gà trống là biểu tượng đặc trưng để nhận biết các loại nhà ở truyền thống của người Cơ Tu.

Lá dùng để lợp nhà là thứ lá không già quá, những cũng không quá non. Sau khi được bó gọn, gùi về chúng được ép phẳng theo từng lớp. Khi lợp, các lá cây rừng này được nối kết với nhau bằng dây mây rừng được chẻ nhỏ, gọt sạch chuốt nhẵn có độ dẽo và bền dùng để cột các lá trên liên kết với nhau. Nhờ bàn tay khéo léo của các nghệ nhân Cơ Tu có thể tạo thành từng tấm dài tới 5 đến 10 mét mà các tấm lợp này vẫn vô cùng phẳng phiu đẹp mắt nhưng vẫn đảm bảo được sự chắc chắn theo một thứ tự nhất định. 

Nếu so với mái nhà Rông của người Ba na cũng thường được lợp bằng lá cây rừng thì mái nhà dài nói riêng, mái nhà nói chung của người Cơtu có độ nghiêng vừa phải và trải rộng về bề ngang. Không những vậy, ở hai bên đầu hồi nhà của người Cơ Tu thường có hình ảnh một con chim, hay con gà trống được làm bằng gỗ mà người Cơtu hay gọi là ta’coi.

Ta’coi cũng chính là biểu tượng đặc trưng dễ nhận biết để có thể phân biệt các loại nhà ở, nhà Gươl truyền thống của người Cơ Tu ở vùng cao nói riêng đồng bào Cơ Tu nói chung với nhà ở của các dân tộc khác. Khi theo quan niệm truyền thống của người Cơ Tu thì ta’coi thể hiện cho mong muốn cuộc sống luôn luôn được an, đoàn kết, ấm no, hạnh phúc. Không những vậy, ta’coi còn thể hiện sự gần gũi mật thiết giữa con người với những con vật nuôi như trâu, bò, gà, chó, mèo…. trong cuộc sống hàng ngày. Điều này được thể hiện rõ ràng trong nghệ thuật kiến trúc tạc hình của người Cơtu khi hình tượng của các loài chim muông, vật nuôi thú rừng luôn là chủ đề chính. Đây là biểu tượng đặc trưng dễ nhận biết trong tất cả các loại nhà ở truyền thống của người Cơ Tu.

Thế nhưng, những giá trị truyền thống đó đang mai một dần khi rất nhiều căn nhà sàn truyền thống của người Cơ Tu được thay bằng những căn nhà được xây dựng theo lối kiến trúc phương tây giống như thành phố. Để có thể duy trì, giữ gìn những nét kiến trúc độc đáo của các ngôi nhà truyền thống theo lối cổ truyền của tộc người Cơ Tu vốn an cư, sinh sống lâu đời trên rãy Trường Sơn huyền thoại cần lắm sự chung tay của cộng đồng nhất là lớp thế hệ trẻ trong việc khôi phục, nghiên cứu, bảo tồn, khai thác, quảng bá và phát huy các giá trị văn hóa đó phát huy hết hiệu quả, tiềm nằm vốn có của mình trong một tương lai gần.
 
Trung A Lăng
CHIA SẺ ĐẾN BẠN BÈ: