HOTLINE: 0904 89 4444

Rẻo cao ấm nồng khói xuân tỏa
(Phương Nam Plus) - Khi bầu trời đại ngàn như se se lạnh hơn, hoa nở trắng rừng như nhiều hơn, nước của suối khe uốn lượn vây làng bản như ngọt lành hơn. Và khi những nương lúa ngô trên rẫy đã được thu hoạch về chất đầy kho cũng là lúc người Pa Cô trẫy hội A Za...
23:34 04-01-2019


Âr boong nở trắng rừng cũng là lúc khói tết A Za tỏa lan bay khắp đại ngàn

Chơi “xuân” giữa... trời đông 

Ngược ngàn tây Trường Sơn giữa màn trời buốt giá. Vượt những cung đường lớp lớp mây mù, sương phủ trên đầu núi, từ hẻm núi sâu từng cơn gió đông táp sa vào mặt mũi lạnh băng. Cái lạnh của xứ sở rẻo cao khiến da thịt như tê buốt khi hai bàn tay lỡ chạm nhẹ vào gió núi lao xao trên cung đường vắng. Cái lạnh thơm hương của hoa rừng e ấp đâu đó ở chốn rừng xa, quanh ven đường... Hoa Âr Boong trắng rừng đua nở, xúng xính khoe sắc giữa trời đông đẹp ngỡ ngàng đến mê hồn. Loài hoa duy nhất có ở đại ngàn Trường Sơn và chỉ “chịu” nở khi trời đông giá rét ùa về.

Khác với người miền xuôi, người Pa Cô đón Tết cổ truyền sớm hơn với các nghi lễ đặc sắc. Ngày những bông lúa cuối cùng nơi nương xa được tuốt hết, phơi phỏng cất vào kho, hoa Âr Boong nở rộ... mùa lễ hội A Za cũng bắt đầu rộn rã khắp các nẻo đường, ngõ ngách các bản làng Pa Cô. Người người vận trên mình những bộ đồ sặc sỡ và đẹp nhất để hòa mình vào những điệu nhạc hay nhất, điệu múa... hay nhất đón chào tết A Za. Ngỡ như núi rừng Trường Sơn xích đến bên nhau, cùng nắm tay hòa điệu Pâr Lư truyền thống cùng những điệu múa truyền thống đầy duyên dáng và quyến rũ của các chàng trai cô gái, người già người trẻ Pa Cô bên bếp lửa bập bùng, trong nhà rông bỏ mặc cơn rét buốt của miền rẻo cao rủa hờn gió mưa. 

Ghé vào làng Ân Triêng, xã Hồng Trung (A Lưới, TT. Huế) đón Tết cùng đồng bào nơi đây. Mưa cứ rền rỉ khiến đường vào làng sũng nước, cỏ cây lướt thướt ướt nhẹp. Phía cuối làng, mây sà cả xuống ruộng nương, khiến lòng như nuối tiếc cái mơn mởn xanh lá mới đây thôi còn phủ khuất những thớ đất nâu. Cứ nhìn mãi cảnh mưa gió ấy, Tết A Za lẩn lụt mất hút theo dấu chân bước qua hàng tre già. Vậy mà, càng sâu vào bản, lửa bếp ấm nồng rọi soi những ngôi nhà nhỏ lấp ló bên triền dốc, nấp kín dưới lùm cây ướt mưa. Khói xông từ nhà ra ngõ, từ ngỏ ra đường, đường phủ sương. Khói bay lên trời mang hương Tết đặc trưng của đại ngàn tỏa lan khắp nơi, thúc giục chúng tôi mau đến “ăn” tết A Za... 
 


A Za vừa là tết cổ truyền vừa là tín ngưỡng độc đáo đậm bản sắc dân tộc Pa Cô



Vừa múa vũ điệu truyền thống họ vừa trao nhau nụ cười hạnh phúc, mãn nguyện đón năm mới

A Za - Tết của miền sơn cước

Đi qua những bản làng người Pa Cô ở các huyện Hướng Hóa, ĐaKrông (Quảng Trị) và A Lưới (TT. Huế), chúng tôi đều được nghe các bậc cao niên ưỡn ngực nói chắc nịch: A Za là lễ hội lớn nhất trong năm và đặc biệt hết sức ý nghĩa với đồng bào. A Za thường bắt đầu từ ngày 06 - 11 kéo dài đến ngày 24 - 12 âm lịch. Mỗi làng sẽ chọn một ngày đẹp nhất, phù hợp với điều kiện của bản mình để đón A Za. Hai ngày đẹp và thiêng liêng nhất để đón Tết mà người Pa Cô “ưng bụng” là ngày 06 - 11 và 24 - 12 âm lịch. Bởi A Za còn có ý nghĩa về mặt tâm linh nên phải chọn ngày trăng tròn (Kixay kalang loh) và đẹp nhất năm để được nhiều “lộc” Giàng ban cho...

Không khí chuẩn bị Tết được tiến hành trước ngày A Za một tuần khi đàn ông vào rừng, lội suối đi săn, bắt cá, còn người phụ nữ thì ở nhà xay gạo làm bánh, đi mua những tấm Dzèng đẹp nhất để dâng lên Giàng và làm quà cho cả gia đình. Đến ngày đã ấn định lễ, đại diện hội đồng làng sẽ đánh kẻng sắt để báo hiệu thời khắc Aza đã đến. Sau tiếng báo hiệu, các nhà bắt đầu dâng lễ cúng mời thần linh về dự lễ Aza. Các thần linh được cúng trong lễ Aza bao gồm: Giàng Tro - Mẹ Lúa, đại diện cho cây trồng; Giàng A tan - thần Chăn nuôi, đại diện cho gia súc; Giàng Panuôn - thần Buôn bán; Giàng A Zel - thần Trời, Đất... “A Za vừa lễ hội vừa là Tết cổ truyền của người Pa Cô nên nhà nhà đều bận rộn chuẩn bị sao cho thật chu đáo, con trẻ ríu rít chờ đợi, người ở xa cũng về xôm tụ đông đủ. Cứ vào nhà già Hạnh chú sẽ tỏ không khí tết A Za của đồng bào...”, anh Lê Văn Vây (cán bộ văn hóa xã Hồng Trung) nói như mời chào khách. 

Với người Pa Cô, mâm cúng ngày lễ A Za giữa các họ tộc không giống nhau, tùy vào hoàn cảnh vật chất, năng suất vụ mùa và bắt nguồn từ thần linh của dòng họ. Những vật lễ cúng chia làm 2 loại chính, thực vật và động vật. Thực vật bao gồm: lúa và nếp làm chủ đạo, được nấu thành cơm, hoặc làm bánh A quat, cơm lam… Các phẩm vật động vật là những vật nuôi như dê, lợn, gà hoặc thú rừng săn bắn được luộc hoặc nướng. Và, hầu như nhà nào cũng cố gắng săn được một con chuột rừng để dâng lên các Giàng. Từ chuột rừng, người Pa Cô làm món Pâr rục - rất được người Pa Cô yêu thích trong ngày A Za. 

Đặc biệt, có một tín vật hết sức linh thiêng và không thể thiếu để thực hiện một nghi lễ trong quá trình tổ chức A Za là tâng họt, được vót từ tre, nhỏ bằng cây đũa, tạo thành 3 tầng, y như những bông hoa bám lên thân tre. Chúng được cắm trên các lễ vật dâng cúng Giàng. Sự đa dạng của lễ vật và món ăn được tăng thêm màu thiêng hóa bởi những bông hoa tre tâng họt trắng trên màu tối của lễ vật, của không gian hành lễ. Aquat - loại bánh nếp không nhân của bà con Pa Cô, là thứ không thể thiếu để đặt trên bàn lễ.
 


Dân làng Pa Cô xôm tụ để tạ ơn năm cũ, cầu cho năm mới

Từng bừng tiệc núi

Đến các bản làng Pa Cô những ngày này, lữ khách sẽ được hòa mình với ngày Tết cổ truyền độc đáo và còn nguyên sơ. Nhà nhà rộn ràng, khách khứa đầy nhà. Và, không khí A Za thực sự bắt đầu khi một người trong gia đình đập nổ ba thanh pháo tre trong bếp, tín hiệu để mời Giàng về. Khi pháo nổ thì người chủ lễ - sẽ hú to để mời Giàng về nhà thưởng thức vật lễ dâng lên. Không gian của lễ cúng A Za trở nên lung linh, ấm cúng hơn khi những tấm Dzèng được treo quanh nhà. Với người Pa Cô, Dzèng thể hiện sự khang ninh của một gia đình, qua cách thể hiện lối tạo hoa văn bằng cườm một cách công phu và đầy sáng tạo. Chén Ki Kùl được người nhà liên tục xông khói phả ra mùi hương dịu nhẹ, quyện không khí linh thiêng khắp nhà. Trong làn khói mờ ảo, già Hạnh ngồi bên mâm cúng tế tự mình xưng cầu những điều tốt lành, xung quanh con cháu chăm chú lắng nghe. Thi thoảng những tiếng chiêng, trống da dê vang lên đệm nhịp. Già khấn rất lâu, chủ yếu là những lời tán dương các thần đã phù hộ trong mùa cũ, năm cũ, cầu mong các thần gia ân trong mùa mới, năm mới. Trong lúc cầu khấn, già sử dụng A Xíeo để thông ngôn cho Giàng hiểu được tấm lòng thành kính và những lời cầu nguyện. A Xíeo được làm từ hai mảnh của một khúc tre, nếu cả năm lần cầu nguyện mà hai mảnh A Xíeo đều ngửa đó là một dấu hiệu rất tốt, mùa màng tốt tươi, đàn cháu con khỏe mạnh... 

Tầm khoảng 9 - 10h trưa, tiếng kẻng lại được vang lên triệu hồi dân làng đến tham dự nghi lễ cúng A Za tại làng. Đại diện các dòng họ và già làng lũ lượt kéo tới nhà rông. Họ đi theo hàng vừa mang những lễ vật vừa múa các điệu truyền thống kết hợp với tiếng chiêng trống. Sau khi mọi người tề tựu đông đủ ở nhà rông, già làng báo hiệu bà con bắt đầu khấn nguyện sự yên bình, hòa hợp và no ấm cho làng. Già làng và một vài vị cao niên đại diện cho làng, cho các dòng họ trong làng đứng ra làm lễ. Chốc chốc, dứt một lần tế với những câu xướng danh các giàng, một hồi chiêng lại nổi lên. Dứt hồi chiêng, việc cầu khấn lại tiếp tục. Khấn xong, già làng sẽ đại diện cho dân bản, ném hoa tre tâng họt lên ngôi nhà chung và cầu nguyện. Già Hạnh bảo: Tâng họt đậu càng nhiều thì may mắn, thành công trong năm mới sẽ đến nhiều hơn với dân bản...

Vậy là xong lễ A Za. Già làng đánh chiêng báo hiệu sự mừng vui của làng cho mùa mới, năm mới bắt đầu. Khi già làng đánh chiêng, tiếng trống da dê cũng được cất lên hòa điệu chung vui. Đó là nghi thức đầu tiên, sau khi dứt giai điệu chiêng trống ngân vang ấy, nam thanh nữ tú trong làng bắt đầu đi vòng quanh nơi cúng giàng của làng và múa điệu Pơ chiêng coon, điệu múa đầu tiên trong lễ Aza. Phần hội ăn uống, ca hát, nhảy múa... bắt đầu.

Trong thanh âm ngân vang của tiếng khèn, tiếng chiêng trống, bên những ché rượu cần, rượu mía thơm nồng già làng Hồ Văn Hạnh (xã Hồng Trung) hồ hổi nói: “Một năm A Za diễn ra một lần nên con cháu xum họp đông đủ, khách khứa đầy nhà. Đây là dịp để cháu con tỏ lòng thành kính với Giàng, tạ ơn năm cũ và cầu mong cho năm mới mọi cái sẽ tốt đẹp hơn. Và hơn nữa gìn giữ được bản sắc văn hóa, tín ngưỡng của tổ tông mình...”. Lâng lâng trong thanh âm réo rắt của nhạc cụ dân tộc. Ngây ngất với các điệu múa quyến rũ của chàng trai cô gái Pa Cô. Lữ khách như càng chìm đắm khi ché rượu cần nồng nàn dần ngấm vào bởi gia chủ không ngừng tiếp đãi... Khung cảnh đại ngàn như huyền náo, như tưng bừng bởi âm thanh và vũ điệu của núi làm mê đắm ngây ngất bao đời người Pa Cô cứ mãi vang vọng và tiếp diễn...

...Trên cung đường “mùa xuân”, chúng tôi ngang qua những bản làng, được mời chào đón Tết với những nghi thức huyền hoặc, điệu múa, điệu nhạc vui tươi trong những ngày nhàn nhã, no đủ. Bên ché rượu cần, bếp lửa hồng, mùa đông tái tê như không còn ngự trị, dân làng ấm niềm vui trong ngày Tết cơm mới. Khói xuân khi ấy từ đại ngàn tràn về chung hội cùng đồng bào. Khói ủ lên mái tranh, khói bay qua những vườn cây ướt lá, lan xa trong tiếng khèn, tiếng chiêng trống, mùa lễ A Za. Người Pa Cô trên đỉnh Trường Sơn mỗi năm lại đón một cái Tết như thế, khi cuộc sống của họ ngày một khấm khá hơn, tiếng nhạc cụ dân tộc lại được dịp ngân vang hơn như vọng mãi nơi đại ngàn...
 
Nguyễn Đức Nhơn
CHIA SẺ ĐẾN BẠN BÈ: