HOTLINE: 0904 89 4444

Sự hình thành cái nôi ca nhạc tài tử ở Bạc Liêu
(Phương Nam Plus) - Trong giới đờn ca tài tử Nam bộ (ĐCTTNB) xưa nay có câu truyền tụng rằng: “Đờn ca tài tử, nhất Bạc Liêu - nhì Cần Đước”. Khi ĐCTTNB được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (5-12-2013), Bạc Liêu được mệnh danh là cái nôi của nhạc tài tử Nam bộ (NTTNB) và ĐCTTNB, vậy còn Cần Đước (tỉnh Long An) thì sao?
15:02 04-08-2018
 
Một tiết mục trình diễn tại Liên hoan nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam bộ tỉnh Long An lần thứ 21. (Ảnh: Internet)

Cái nôi của đờn ca tài tử Nam bộ

NTTNB được hiểu là tên gọi của một dòng nhạc (chỉ có bản nhạc ký âm, chưa có người đờn và ca) sinh ra ở Nam bộ, ca nhạc Tài tử hay ĐCTTNB là một hình thức diễn tấu diễn xướng của dòng NTTNB (có người đờn và người ca). Nói cách khác, hình thức ĐCTTNB là người đờn và người ca thực hiện dòng NTTNB. Đến cuối thế kỷ XIX, phong trào ĐCTTNB phát triển mạnh hơn, Nam bộ hình thành 2 nhóm Tài tử gọi là 2 trường phái: Nhóm miền Đông và nhóm miền Tây Nam bộ.

Đứng đầu trường phái Tài tử miền Tây là nhạc sư Trần Quang Quờn (Ký Quờn), ông là người tài hoa “cầm – kỳ – thi – họa”. Ông soạn lời ca “Bá Lý Hề” theo điệu Văn Thiên Tường và Tứ đại oán vào khoảng những năm đầu 1900. Các thành viên trong nhóm này phần đông là trí thức Nho học hoặc các sĩ phu yêu nước từ miền Trung bị Pháp lưu đày vào Nam như: Nguyễn Liên Phong, Nguyễn Tòng Bá, Phạm Đăng Đàn, cụ Thập, cụ Thủ…

Trường phái này cho ra đời 10 bản Khách, còn gọi là Thập thủ liên hườn gồm: Phẩm tuyết, Nguyên tiêu, Liên hườn, Tây mai, Kim tiền, Hồ quảng, Xuân phong, Long hổ, Tẩu mã, Bình nguyên. Nhóm này còn có bộ Tứ bửu do nhạc sư Lê Tài Khị sáng tác để đáp lại bộ Ngũ châu của nhóm miền Đông, gồm các bản Minh Hoàng thưởng nguyệt, Ngự giá đăng lâu, Phò mã giao duyên, Ái tử kê (khác với Ái tử kê trong 8 Ngự – theo sách của Nguyễn Tấn Hưng). Trong lực lượng miền Tây có đại biểu Lê Tài Khị là một nhạc sư rất giỏi nghề, có lẽ do ông bị khuyết tật nên không được giới bầu làm trưởng nhóm.

Nhạc sư Lê Tài Khị (Hai Khị) còn gọi là nhạc Khị, ông là người Việt gốc Hoa sinh năm 1870 và mất năm 1948 tại Bạc Liêu. Sau này giới Tài tử - Cải lương miền Tây tôn ông là hậu Tổ NTTNB. Vì không những ông đã có công chấn chỉnh, hiệu đính và hệ thống hóa 20 bản Tổ NTTNB mà còn có công đào tạo nhiều thế hệ đệ tử tài hoa, là những danh cầm, nhạc sư, soạn giả cải lương nổi tiếng nhất ở miền Tây Nam bộ như Trịnh Thiên Tư, Ba Chột, Mười Khói, Tư Biên, Hai Phát, Hai Thơm, Lư Hoài Nghĩa (Năm Nghĩa), Chín Máng, Trần Tấn Trung (soạn giả Mộng Vân), Trần Tấn Hưng (Năm Nhỏ)...; trong đó có nhạc sĩ Cao Văn Lầu (1892 – 1976) là tác giả của bản Dạ cổ hoài lang, nó là tiền thân của bài Vọng cổ nhịp 32 sau này.

Khi nhóm NTTNB miền Đông cho ra đời bộ “Ngũ châu” gồm: Kim tiền bản, Ngự giá, Hồ lan, Vạn liên, Song phi, Hồ điệp, thì nhạc Khị sáng tác bộ “Tứ Bửu” gồm: Minh Hoàng thưởng nguyệt, Ngự giá đăng lâu, Phò mã giao duyên và Ái tử kê để đáp lại. Bên cạnh đó các nghệ nhân khác trong nhóm của nhạc Khị còn sáng tác 10 bản Khách, còn gọi là “Thập thủ liên hườn” gồm: Phẩm tuyết, Nguyên tiêu, Liên hườn, Tây mai, Kim tiền, Hồ quảng, Xuân phong, Long hổ, Tẩu mã, Bình nguyên để đáp lại bộ Bát ngự của nhóm miền Đông.

Với những dữ liệu trên và còn nhiều dữ liệu khác để xác định Bạc Liêu là cái nôi của NTTNB và ĐCTTNB là điều không thể khác. Nhiều năm qua, tỉnh Bạc Liêu lấy ngày 14 và 15 tháng 8 ÂL để làm ngày Lễ hội Văn hóa truyền thống tại khu mộ của cố nhạc sĩ Cao Văn Lầu và có mời nhiều Câu lạc bộ ĐCTTNB đơn vị bạn tham dự. Từ năm 2014 (sau khi ĐCTTNB đã được Tổ chức UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại) đến nay, tỉnh Bạc Liêu tổ chức nhiều sự kiện về ĐCTTNB và cải lương, bên cạnh xây dựng những công trình văn hóa có tính chất quy mô và hoành tráng hơn.

Cần Đước - Long An với nhạc lễ Nam bộ và nhạc tài tử Nam bộ

Đứng đầu trường phái Tài tử miền Đông là nhạc sư Nguyễn Quang Đại (Ba Đợi), ông vốn là một quan nhạc của triều Nguyễn. Giữa thế kỷ XIX, ông vào Nam dạy nhạc Lễ và NTTNB; có tài liệu cho rằng, Cần Đước – Long An là một trong những nơi đầu tiên nhạc sư Nguyễn Quang Đại truyền dạy 2 dòng nhạc này.

Ông có công chỉnh lý 4 bản Bắc là Lưu thủy trường, Phú lục chấn, Bình bán chấn và Cổ bản vắn của ca nhạc Huế thành hơi điệu theo phong cách NTTNB. Ông còn sáng tác thêm bộ Ngũ châu gồm các bản: Kim tiền bản, Ngự giá, Hồ lan, Vạn liên, Song phi hồ điệp và 8 bản Ngự: Đường Thái Tông, Vọng phu, Chiêu Quân, Ái tử kê, Bát man tấn cống, Tương tư, Quả phụ hàm oan, Duyên kỳ ngộ. Ông cũng đã đào tạo được nhiều môn đệ thành danh như Sáu Thới, Tám Hạnh, Cao Quỳnh Diêu, Bảy Nhỏ, Sáu Thoàng, Chín Chiêu, Năm Tịnh, Năm Khiết, Ba Đồng, Tư Bường, Nguyễn Văn Thinh,…


 
Theo Kỷ yếu Hội thảo khoa học về “Đức nghệ nhơn tiền phong nhạc lễ, nhạc tài tử Nguyễn Quang Đại”, ngày xưa đức nghệ nhân Nguyễn Quang Đại (Ba Đợi) là một quan nhạc triều Nguyễn nhưng ông từ quan để hưởng ứng phong trào Cần Vương chống Pháp (khoảng năm 1885) và vào Nam dạy nhạc lễ, nhạc tài tử.

Ban đầu ông dừng chân dạy nhạc ở Dakao – Sài Gòn và một số nơi ở miền Đông, miền Tây. Riêng ở Cần Đước - Long An là nơi ông sinh sống và truyền dạy nhạc Lễ và NTTNB ở đây lâu nhất, có nhiều học trò nhất so với các nơi; rồi học trò ông tiếp tục bung ra truyền nghề cho thế hệ sau, có khá nhiều môn đệ nổi tiếng như: Xã Năm, Hương Trì, Tám Điển, Năm Viên (cha Chín Láo), Chín Chiêu, Sáu Thoàng, Năm Tịnh, cô Sáu Lung, cô Bảy Giỏi (thế hệ thứ nhất)...; thế hệ thứ 2 được kế thừa như: Năm Khiết, Ba Đồng, Hai Cơ, Chín Láo, Năm Giai, Sáu Phàn...; thế hệ thứ 3: NSƯT Ba Tu, nghệ nhân dân gian Tám Nhứt, Ba Lựa, Tư Tụi...; thế hệ thứ tư là nghệ nhân Út Bù – Chủ nhiệm Câu lạc bộ ĐCTTNB huyện Cần Đước hiện nay, ông đờn tay trái và sử dụng được nhiều loại nhạc cụ ở hai dòng nhạc Lễ và NTTNB. Út Bù đã đào tạo được nhiều môn sinh ca – đờn ở Cần Đước trong những năm qua. Phong trào ĐCTTNB ở đây nhiều năm rồi khá mạnh, đoạt các giải trong những lần liên hoan.

Sau khi dạy nhạc ở Cần Đước – Long An, nhạc sư Nguyễn Quang Đại trở về Sài Gòn tiếp tục dạy học trò một thời gian, rồi qua đời tại nhà người con trai th