HOTLINE: 0904 89 4444

Bài thơ "Chữa bệnh cho trời đất được không?" của Đỗ Tử Vi
Đỗ Tử Vi có biệt hiệu là Tồn Trai, từng làm quan Trung thư lệnh ở triều Trần Duệ Tông. Căn cứ vào nội dung tác phẩm, cho dù thi nhân này chỉ còn có hai bài thơ chép trong sách Toàn Việt thi lục của Lê Quý Đôn và Hoàng Việt thi tuyển của Bùi Huy Bích, cũng phần nào thấy tâm trạng bất đắc chí của tác giả. Tâm trạng này, thường thấy ở các ông quan thi sĩ lúc nhà Trần đã suy vong.
16:10 02-11-2017

Nguyên tác:
 
Phiên âm:
 
QUÁ VIỆT TỈNH CƯƠNG
 
Việt tỉnh thê lương, thảo sắc thu,
 
Tích lưu sự khứ sử nhân sầu.
 
Bằng thùy mịch đắc tam niên ngải,
 
Y ngã càn khôn nhất nhuế vưu.
 
Dịch nghĩa:
 
QUA ĐỒI VIỆT TỈNH
 
Đồi Việt Tỉnh thê lương, cây cỏ nhuộm sắc thu
 
Dấu in chuyện cũ khiến lòng buồn.
 
Nhờ ai tìm được thứ ngải ba năm,
 
Chữa cho ta một cái bướu của trời đất ?
 
DỊCH THƠ
 
Bản dịch của Trần Lê Sáng:
 
Giếng Việt thê lương, cỏ nhuốm thu,
 
Khách buồn ngó thấy dấu khi xưa.
 
Nhờ ai tìm được ba năm ngải,
 
Giúp chữa đất trời một bướu to.
 
Bản dịch của Vũ Bình Lục:
 
Thê lương Việt Tỉnh đồi nay,
 
Chuyện xưa in dấu, lòng day dứt sầu..
 
Ngải ba năm kiếm ở đâu ?
 
Chữa lành bướu ác trên đầu càn khôn!
 
Tài liệu cổ cho hay, đồi Việt Tỉnh ở vùng Trâu Sơn, huyện Vũ Ninh, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Một lần đi đâu đó, Đỗ Tử Vi có ghé qua quả đồi này. Mở đầu bài thơ tư tuyệt, tác giả viết:
 
Việt Tỉnh thê lương thảo sắc thu,
 
Tích lưu sự khứ sử nhân sầu.
 
(Thê lương Việt Tỉnh đồi nay / Chuyện xưa in dấu, lòng day dứt sầu)
 
Chưa biết ở cái đồi có tên là “Giếng Việt” (Việt Tỉnh) này đã từng có sự kiện đau lòng gì xảy ra trong lịch sử, mà khi qua đây, nhớ chuyện xưa, tác giả lại ngậm ngùi than thở ? Đã từng xảy ra một trận đánh giữa người Việt và quân xâm lược phương Bắc ở đây chăng ? Hay là một trận thảm sát trong tranh giành quyền lực nào đó chăng ? Hình như là sau sự kiện tranh chấp ở đây, xác những người tử trận bị ném xuống cái giếng ở quả đồi này chăng ? Nếu không thế thì sao người xưa lại đặt tên cho quả đồi này là “Đồi giếng Việt” ?
 
Tác giả qua thăm quả đồi Việt Tỉnh, trong tiết thu xao xác, ảm đạm thê lương, cây cỏ mùa thu xơ xác. Nhìn dấu tích xưa, nhớ chuyện cũ đã qua, khiến lòng buồn day dứt (Tích lưu sự khứ sử nhân sầu). Đó là tình ý của hai câu thơ đầu.
 
Câu 3 và 4, tứ thơ được phát triển lên, ở những nghĩ suy rộng lớn và sâu sắc.
 
Nhờ ai tìm được thứ ngải ba năm,
 
Chữa cho ta một cái bướu của trời đất?
 
Chúng tôi dịch thơ Ngải ba năm kiếm ở đâu / Chữa cho cái bướu trên đầu càn khôn? Tưởng cũng đã chuyển tải đúng tinh thần của nguyên tác ? Nguyên tác là Ngải ba năm (Tam niên ngải). Ở truyện Việt Tỉnh chép trong sách Lĩnh Nam chích quái, kể rằng: Tiên nữ Ma Cô đền ơn Thôi Vĩ đã trao cho chàng một bó ngải và dặn: “Giữ cẩn thận vật này, đừng để rời khỏi mình, sau thấy ai có bướu trên đầu đem cứu cho tan, tất sẽ được phú quý”. Quả nhiên về sau đem ngải ba năm cứu cho một con rắn có bướu và được báo đáp, trở nên giàu có. Đấy là câu chuyện ma quái ở nước Nam Việt, được sử dụng như một điển tích văn chương, để triển khai một ý thơ lớn, rất bất ngờ và thú vị. Ngải ba năm là một dược liệu quý, như thần dược, có thể chữa được bạo bệnh. Tác giả chỉ mượn chi tiết này, để nói về một thứ bệnh ung bướu, không phải của một người, hay một quái vật, mà là căn bệnh của Càn Khôn cơ! Càn Khôn, tức trời đất, hóa ra cũng có căn bệnh nan y đến thế a ? Cái bướu của trời đất nó to lớn thế nào, ai mà tưởng tượng cho ra hình hài của nó? Hay nó chính là quả đồi Việt Tỉnh này chăng ? Là căn bệnh khó chữa của thời thế chăng?
 
Một bài thơ ngắn, mà tình ý sâu thăm thẳm. Tư tưởng chủ đề của bai thơ được đẩy lên đến đỉnh điểm ở câu kết bài, khép lại một tứ thơ độc đáo và sâu sắc. Cái bướu của rắn thần, còn có thể đem thứ ngải ba năm ra chữa được, chứ còn cái ung nhọt của một triều đại, của trời đất, làm sao có được thứ thuốc thần diệu nào mà chữa được đây?
 
Vũ Bình Lục
CHIA SẺ ĐẾN BẠN BÈ: