HOTLINE: 0904 89 4444

Ngày 20/11, lại nhớ...
Gần nửa thế kỷ trước, vào ngày 20/11 hằng năm, lứa học trò cấp một chúng tôi, nay gọi là Tiểu học, đã có tục tặng hoa và quà cho thầy cô nhân Ngày Hiến chương Nhà giáo, nay là Ngày Nhà giáo Việt Nam.
14:32 20-11-2017
Hoa và quà của lũ học trò nghèo ở miền Trung quê tôi ngày ấy cũng đơn sơ dân dã lắm. Hoa thì chủ yếu là dâm bụt, bông trang và dong riềng. Thời ấy dong riềng là lương thực chủ yếu của dân quê tôi, gọi là cây khoai chuối. Nhà nào cũng có một vạt khoai chuối dự trữ mùa giáp hạt. Hoa khoai chuối nở vào đầu mùa đông. Từng búp lửa đỏ chót chĩa thẳng lên trời, đẹp lắm. Sau này ra thị thành sinh sống, tôi mới có dịp so sánh những búp hoa khoai chuối quê tôi rất giống hoa lay ơn đỏ. Chắc chắn chúng phải có họ hàng gì đó với nhau. Dâm bụt thì bờ rào nào cũng sẵn. Bông trang thì đầy trên các ngọn đồi, tên chữ là Mẫu đơn, mọc chen sim mua và cỏ may. Hoa sim cũng đẹp nhưng chỉ nở vào mùa hè. Bông trang cũng nở rộ vào mùa hè, nhưng cuối thu đầu đông vẫn còn lấp ló. Sau này tôi mới biết bông trang và dâm bụt là hai thứ hoa “kiêng”, chẳng ai mang tặng nhau trong ngày vui cả. Nhưng thời ấy ở quê tôi thì vô tư. Tặng thầy cô, bè bạn, người yêu cũng bông trang, dâm bụt. Đám cưới, hội nghị, lễ lạt... cũng dâm bụt, bông trang...
 

Ấy là hoa, còn quà thì chủ yếu cũng là cây nhà lá vườn trồng được. Phổ biến là quýt, cam, khoai deo, lạc khô... Cũng có gia đình khá giả, ngày 20-11 xúc hẳn mấy ống bơ gạo trắng, đổ vào cái tuột tượng hoặc chiếc khăn buộc túm lại cho con mang đến biếu thầy cô. Tất nhiên chỉ tặng gạo, còn ruột tượng hoặc chiếc khăn thì lại mang về…
 
Niên khóa 1965-1966 tôi học lớp một với thầy Cung, còn gọi là thầy Thiền. Thầy Cung là giáo chức thời Pháp thuộc, được dân làng kính trọng lắm. Thầy với bà nội tôi là cháu chú cháu bác nên bố tôi gọi thầy bằng Cậu, tôi gọi bằng Ông. Ngày Hiến chương các nhà giáo năm 1965, tôi đòi mạ hái trái cam voi-loại cam to như quả bưởi, để đi chúc mừng thầy. Mạ nói vườn ông bà giáo đầy cam quýt, báu chi trái cam đẹn nhà mình. Để mạ cho túm khoai deo mang biếu ông bà. Khoai deo là “lương khô” được làm từ khoai lang luộc chín, thái lát rồi phơi khô. Lát khoai cứ héo dần, khô dần, bé dần… và nhăn nheo xù xì, nên gọi là khoai “nheo”, dân quê tôi gọi thành khoai “deo”. Cái thứ quà quê cực khổ đói kém xấu xí như vậy, nhưng là lương khô cứu đói của bao thế hệ dân quê tôi. Đến mùa dỡ khoai lang nhà nào cũng lo luộc, thái, phơi... cho được vài bồ, vài chum khoai deo dự trữ. Nhiều nhà quanh năm bữa ăn nào cũng một nồi khoai deo cõng lưa thưa vài hạt cơm. Khoai deo không cần nấu cứ để vậy ăn cũng được. Quà cáp cho nhau phần lớn cũng khoai deo. Nhiều cựu sinh viên các trường đại học ở Hà Nội những năm 60-70 của thế kỷ trước cũng đã từng được thưởng thức khoai deo của đám sinh viên quê tôi, nay gặp lại nhiều người còn nhắc... Khoai deo quan trọng với đời sống dân quê tôi đến mức có người lẩy Kiều rằng: Cho phong trần được phong trần / Cho khoai deo mới được phần khoai deo...
 
Lại kể chuyện mang khoai deo đi biếu thầy. Thời ấy làng tôi người ta đào hào giao thông dọc ngang theo các lối ngõ để đi lại, dễ bề ấn nấp máy bay Mỹ. Tháng 11 mưa dầm rả rích, đường làng nhão nhoét. Tôi ôm bọc khoai deo lò dò chân đất, ngã oạch một phát, cái bọc rơi xuống vũng bùn dưới lòng hào. Vội nhảy xuống xách lên, khoai deo bên trong vẫn khô sạch nhưng miếng vải bọc ngoài thì lấm bê bết. Tôi vội tạt vô nhà thằng Tiểng, đổ bọc khoai deo ra tấm phản ngựa, múc nước ra chậu giặt sạch miếng vải, ngồi gạt than bếp hơ thật khô rồi bọc lại số khoai deo...
 
Xong xuôi, tôi rủ thằng Tiểng cùng ra nhà thầy. Hắn nói nhà tau không có chi cả. Tôi nói tau có khoai deo rồi, mi chỉ cần bó hoa cũng được. Hắn chạy ra vườn cắt mấy cành hoa khoai chuối, bẻ mấy bông dâm bụt, thế là có một bó hoa tươm tất. Hai thằng đến nhà thầy, lễ phép nói nhân Ngày hiến chương các nhà giáo, chúng em có bó hoa và túm khoai gieo tặng thầy. Thầy cười hiền từ, nói ông bà già rồi, răng yếu không nhai được khoai deo nữa, cho tụi bây mang về mà ăn. Hai thằng tôi sướng rêm, mang về nhà thằng Tiểng chén sạch...
 
Sang năm lớp hai bọn tôi học với cô Vời, nhà ở xóm dưới, cách xóm tôi một cánh đồng gọi là Bàu Mác. Cô Vời khá xinh, xinh hơn cả mấy cô Thanh niên xung phong người Khu Ba đóng ở làng tôi, suốt ngày í a hát chèo. Cô đã hơn ba chục tuổi mà vẫn chưa chồng, mạ tôi nói người như cô là cao số...
 
Ngày Hiến chương các nhà giáo năm đó, mạ cho tôi hái một trái cam voi mang đến biếu cô Vời. Nhà tôi có cây cam voi rất sai, nhưng mấy anh em tôi chưa bao giờ được hái ăn một quả, vì từ tháng Năm, tháng Sáu mạ tôi đã bán cả cây cho lái buôn. Đến đầu tháng Mười, lái buôn đến hái cam chở về chợ Ba Đồn, mạ mua lại dăm quả treo trên cây, để dành đến Tết thắp hương bàn thờ và mang đi cúng bên ông bà nội ngoại. Những trái cam voi để dành trên cây, sang tháng 11 thì vàng óng, căng mọng, óng mượt nhìn là tứa nước miếng. Bữa đó tôi được mạ cho quả cam voi to tướng mang đến biếu cô, trong lòng hãnh diện lắm. Đến nơi, thấy lúc nhúc lũ bạn cũng đang ở đó. Trên bàn cô là những chùm quýt, gói lạc, bọc khoai deo... của chúng nó.
 
Sau mấy câu kính chúc cô giáo đã nhẩm đi nhẩm lại ở nhà, cả bọn ngồi im như thóc. Cô hỏi thăm đến đứa nào thì đứa ấy lí nhí trả lời. Rồi tất cả lại lặng im. Cô Vời hình như cũng hết chuyện để hỏi nên cũng lặng im một lúc rồi nói: Bây chừ cô mời các em ăn cam quýt nhé! Rồi cô cầm con dao bổ trái cam voi của tôi đầu tiên, giục mấy lần nhưng chẳng đứa nào nhón tay, mặc dù ánh mắt thì cứ chằm chặp vào cái đĩa có những miếng cam mọng nước. Cô bảo em Thắng ăn đi cho các bạn ăn với! Tôi mạnh dạn nói thưa cô, cam này mạ em dành tặng cô, tụi em mà ăn thì mạ la chết. Cô bảo cô nhận quà của tất cả các em rồi, nên bây chừ đây là quà cô mời các em. Cứ ăn đi, cô không kể với mạ các em đâu. Tôi cầm một miếng cam đút vô mồm. Cả bọn rón rén làm theo, mỗi đứa được đúng một miếng. Hết cam thì mạnh dạn chuyển sang quýt. Hết quýt đến mấy bọc khoai deo...
 
Cuối cùng là lí nhí chào cô ra về, lòng thắc thỏm chờ đến Ngày Hiến chương Nhà giáo năm sau…
 
Mai Nam Thắng
CHIA SẺ ĐẾN BẠN BÈ: