HOTLINE: 0904 89 4444

Đôi điều luận bàn về Ngày Thơ Việt Nam
(Phương Nam Plus) - Theo thông lệ nhiều năm qua, ngày Rằm tháng Giêng được lựa chọn là Ngày Thơ Việt Nam. Nhiều địa phương trong cả nước nô nức hưởng ứng tổ chức Ngày thơ này.
14:57 27-02-2019

Riêng Văn Miếu là địa điểm Hội Nhà Văn Việt Nam chọn làm trung tâm tổ chức các hoạt động tôn vinh các giá trị thơ ca cũng như giới thiệ các nhà thơ tới công chúng. Tuy nhiên trong những ngày qua, dư luận, đặc biệt là những người yêu thơ, ồn ào luận bàn về việc chuyển dịch chủ đề ngày thơ Việt Nam lần thứ XVII sang Tiếng Anh.

Chuyển dịch chủ đề chưa thuyết phục


Việc luận bàn về cách dịch chủ đề thơ khởi đi từ một số các nhà văn, nhà thơ có uy tín trong giới văn nghệ sĩ. Không ít ý kiến cho rằng chuyển dịch chủ đề ngày thơ “Sông Núi Trên Vai” sang Tiếng Anh thành “Moutains anh Rivers on the Shoulder” có vấn đề. Thứ nhất, đây là cách chuyển dịch khá thủ công thô sơ “Word by Word” nên không diễn tả hết ý nghĩa của chủ đề gốc. Thứ hai, việc sử dụng từ “Shouder” trong hoàn cảnh này chưa chuẩn xác, đúng ra “Shoulder” phải là số nhiều tức là thêm chữ “S” để thành “Shoulders”.
 
Theo đó, rất nhiều người đồng quan điểm cho rằng cách chuyển dịch này của Hội Nhà Văn Việt Nam là hết sức máy móc không đạt hiệu quả mà còn phản tác dụng. Ngoài các ý kiến phản biện có tính khoa học và mang tính xây dựng thì trên mạng xã hội còn xuất hiện các ý kiến hết sức cực đoan, phê phán thậm chí là miệt thị, nhạo bang, chế giễu cách chuyển dịch chủ đề thơ năm nay là “thấp cần”. Tuy nhiên, những ý kiến phản biện cũng chưa đưa ra được cách chuyển dịch nào thuyết phục hơn.

Ngược lại, các ý kiến bệnh vực cho rằng cách chuyển dịch như vậy là ổn và không thể có cách chuyển dịch nào xác đáng hơn, hay hơn nữa. Dẫu vậy trong số những người bênh vực, phần đa đều thừa nhận việc dịch từ “Vai” sang tiếng Anh thì phải sử dụng số nhiều tức là “Shoulders” thay vì “Shoulder” như bản dịch Hội Nhà Văn Việt Nam sử dụng. Trên trang Facebook cá nhân của mình, một vị Phó chủ tịch Hội Nhà Văn Việt Nam cũng thừa nhận cách chuyển dịch “Vai” sang tiếng Anh thành “Shoulder” mà không thêm “S” tức số nhiều là chưa chuẩn xác. Tuy nhiên, vị này cũng cho hay việc bàn luận này khó có hồi kết và dù thế nào thì cũng phải lựa chọn một kết quả.
 


 
Hội Nhà Văn tự làm khó mình
 
Tiếp cận vấn đề này, một số nhà ngôn ngữ học phân tích theo hướng khoa học tích cực. “Sông núi trên vai” là một cụm từ mang tính biểu tượng, tính thiêng liêng. Bởi lẽ không ai có thể đặt sông núi trên vai được. Mặc dù cả cụm từ này là thuần Việt nhưng nó đã được sử dụng thủ pháp nghệ thuật hoán dụ. “Sông núi” mang tính biểu tượng cho đất nước, “vai” mang tính biểu tượng cho cá nhân mỗi người, đặc biệt là mỗi nhà thơ. Tổng thể ý nghĩa của cụm từ này nhằm diễn đạt sứ mệnh của nhà thơ là trách nhiệm với đất nước hay là nhà thơ phải gánh lấy vận mệnh của đất nước của dân tộc.

Có thể nói đây là một chủ đề rất hay, nó thuần Việt, cô đọng, hàm xúc và diễn tả đủ đầy sứ mệnh, trách nhiệm của nhà thơ chính là đất nước, không thể tách rời. Thế nhưng chính cái hay gần như trọn vẹn của cụm từ “Sông núi trên vai” lại là nhược điểm trong việc chuyển dịch. Nói cách khác là chủ đề năm nay hay và có ý nghĩa khi và chỉ nó tồn tại ở dạng Tiếng Việt còn nếu đã chuyển dịch sang các ngôn ngữ khác thì khó có thể giữ trọn vẹn được ý nghĩa ban đầu, thậm chí là méo mó, lệch lạc hoặc bị giải thiêng. Vì vậy nên khi dịch ra Tiếng Anh và gắn cạnh chủ đề gốc, lập tức nó sẽ bộc lộ vấn đề bất ổn, mâu thuẫn và tranh cãi xảy ra là điều tất nhiên.
 
Đứng ở một góc độ khác, một số nhà sản xuất chương trình, sự kiện cho rằng vấn đề mấu chốt không nằm ở cụm từ hay ý nghĩa của nó mà nó lại nằm ở chính việc lên kế hoạch, tổ chức và phương pháp chọn chủ đề. Bản chất câu chuyện là nếu để ý, nhiều năm qua Hội Nhà Văn Việt Nam cố gắng thực hiện hai việc: một là quảng bá thi ca Việt Nam ra quốc tế và hai là định hướng các nhà thơ gắn mình với vận mệnh của đất nước của dân tộc. Thế nên, mới có các chủ đề ngày thơ như thế và cũng xuất hiện việc chuyển dịch chủ đề sang Tiếng Anh như vậy. Nhưng có một điều, những người làm công tác tổ chức ngày thơ chưa để ý hoặc chưa thực sự chuyên nghiệp.

Nếu muốn có một chủ đề hay và có ý nghĩa cả về Tiếng Việt và một ngôn ngữ khác thì ngoài việc định hướng chủ đề ban đầu những người tổ chức thường phải chọn và sử ngay chủ đề bằng tiếng nước ngoài hay và có ý nghĩa rồi sau đó mới chuyển dịch về chủ đề Tiếng Việt, cách này sẽ an toàn và dễ chỉnh sửa hơn. Hoặc nếu đã chọn chủ đề bằng Tiếng Việt rồi sau đó mới chuyển dịch sang ngoại ngữ thì sau đó phải dịch từ ngoại ngữ về Tiếng Việt xem ý nghĩa ra sao. Có những trường hợp khi chuyển dịch làm mất đi phong thái và ý nghĩa thì người tổ chức phải cân nhắc tính toán, một là trong trường hợp không thể chỉnh sửa chủ đề gốc (Tiếng Việt) thì tuyệt đối không chuyển dịch sang ngoại ngữ nữa hoặc là nếu buộc phải chuyển dịch sang Tiếng Anh thì cũng buộc phải điều chỉnh chủ đề gốc (Tiếng Việt) sao cho cân đối và hài hòa giữa chủ đề trong từng loại ngôn ngữ. Như thế, trong việc chuyển dịch chủ đề ngày thơ năm nay, Hội Nhà Văn Việt Nam đã tự làm khó mình, khi chọn một chủ đề hay trong Tiếng Việt nhưng không thể nào chuyển dịch sang Tiếng Anh cho hay được.
 


 
Năm nào cũng dính “sạn”
 
Việc tổ chức ngày thơ Việt Nam của Hội Nhà Văn Việt Nam những năm qua đều bị độc giả, đặc biệt là cộng đồng mạng, “soi” rất kỹ. Điều này là tín hiệu đáng mừng cho thi ca Việt vì có rất nhiều người quan tâm, tham gia luận bàn cho ý kiến nhiều chiều thậm chí là rất cực đoan về ngày thơ. Nhưng bên cạnh đó, đây cũng là dấu hiệu đáng lo ngại khi mà năm nào đơn vị tổ chức ngày thơ có tầm cỡ vượt biên giới quốc gia đều để lại những “hạt sạn” khó có thể chấp nhận được.

Giả như năm nay, chủ đề ngày thơ Việt Nam chỉ để nguyên Tiếng Việt thôi thì chắc chắn sẽ chẳng ai, kể cả những người chỉ ngồi “soi” chương trình có thể thêm ra bớt vào ý kiến phê phán nào. Nhưng không với việc chuyển dịch chủ đề ra Tiếng Anh, ban tổ chức đã tự vạch áo cho người xem lưng khi chuyển dịch từ “Vai” mà không thêm số nhiều cho từ “Shoulder”. Hơn cả là vấn đề không phải câu chủ đề đã chuyển dịch sang Tiếng Anh mà mấu chốt lại nằm ở chính câu chủ đề gốc, ban tổ chức đã chọn một câu chủ đề rất hay thậm chí là hoàn hảo nhưng không thể nào chuyển dịch sang Tiếng Anh hay cho được.
 
 
Nhớ Ngày Thơ Việt Nam lần thứ XVI – 2018, Hội Nhà Văn Việt Nam cũng bị dư luận “ném đá” khi trên sân thơ lại xuất hiện quá nhiều tiết mục ca múa nhạc tạp kỹ. Trong khi đó, ngay trong chính câu chủ đề của ngày thơ năm ngoái “Đồng hành cùng đất nước” cũng có vấn đề, khi ngay trong một cụm từ đã xuất hiện hai từ đồng nghĩa là từ “đồng” và từ “cùng”, đây là một lỗi sơ đẳng tối kỵ trong việc sử dụng câu chữ nhưng dường như ít ai nhận ra. Nếu như Ban tổ chức sử dụng cụm từ “Đồng hành với đất nước” hay Đi cùng đất nước” thì sẽ hoàn hảo hơn.

Như vậy có thể thấy, chỉ cần phân tích trong hai năm vừa qua mà ngày thơ Việt Nam đã hiển thị rất nhiều hạn chế, mà toàn là lỗi sơ đẳng mới đáng lo. Điều này càng cho thấy vấn đề mấu chốt không nằm ở chương trình của từng năm mà có lẽ sâu xa hơn là nằm trong vấn đề của những người tổ chức. Định hướng đã có nhưng cách thức triển khai thực hiện chưa thực sự tốt và chưa lường trước được những rủi ro có thể xảy đến. Hy vọng rằng, sang năm những người yêu thơ sẽ không còn thấy “hạt sạn” nào xuất hiện trong bữa tiệc thơ nguyên tiêu.
 
Nhật Nguyệt
CHIA SẺ ĐẾN BẠN BÈ: