HOTLINE: 0904 89 4444

Bà tổ nghề gốm Chu Đậu - Bùi Thị Hý
Gốm Chu Đậu ra đời từ thế kỷ 15 nổi tiếng trong nước và nhiều nước trên thế giới. Bà tổ nghề Bùi Thị Hý là một nghệ nhân xuất chúng, một nữ trí thức và nhà hàng hải xuất sắc đã có công tạo dựng dòng gốm Chu Đậu lừng danh cho đến tận ngày nay.
14:38 28-11-2017
 
Bình Hoa Lam Gốm Chu Đậu

Từ lâu các nhà nghiên cứu văn hóa đã dày công tìm hiểu thân thế và sự nghiệp của bà tổ nghề gốm Chu Đậu Bùi Thị Hý. Các công trình nghiên cứu dựa theo tài liệu của dòng họ Bùi như gia phả cổ, văn bia chạm khắc trên chiếc mâm đồng, văn bia đá chùa làng, những di chỉ khi tìm thấy mộ bà vào năm 2009 cùng những câu chuyện kể, những giai thoại còn truyền lại. Đặc biệt những cổ vật có bút tích của bà như chiếc bình gốm hoa lam cao 54cm tại bảo tàng Topkapi Saray Iotanbul Thổ Nhỹ Kỳ có khắc 13 chữ Hán “Thái Hòa Bát niên, Nam Sách Châu, tượng nhân Bùi Thị Hý bút” (Dịch là: Năm Thái Hòa thứ 18 (1450), tại Châu Nam Sách, nghệ nhân Bùi Thị Hý viết, vẽ, tạo), con nghê đất nung, chiếc đĩa còn sáng men và rất nhiều cổ vật gốm còn được lưu trữ ở bảo tàng trong nước cũng như 46 bảo tàng lớn trên thế giới.

Bà Bùi Thị Hý (1420 – 1499), sinh ra ở Làng Quang Tiền xã Đồng Quang huyện Gia Lộc tỉnh Hải Dương. Khi xưa ở thời Lê sơ (đầu thế kỷ 15) gọi là Trang Quang Ánh – một làng nằm bên bờ sông, buôn bán tấp lập. Bà là cháu ngoại của cụ Bùi Quốc Hưng – khai quốc công thần cùng với doanh nhân Nguyễn Trãi. Từ nhỏ bà đã thông tuệ khác thường, say mê học tập, có trí nhớ nhanh, văn hay chữ tốt, tuy là phụ nữ nhưng bà có vóc dáng vạm vỡ và ham mê luyện võ. Bà có biệt tài viết chữ và vẽ rất đẹp. Một thời gian bà đã giả trai đi học và tham dự các kỳ thi. Nhưng đến kỳ thi lớn năm Nhâm Tuất (1442) bị phát hiện là con gái bà bị loại khỏi trường thi. Trong văn bia còn ghi rõ: “Cải nam ứng thí tam trường, chí đại bảo. Nhâm Tuất niên đại niên đại khoa kỷ luật quan trường trục”. Trong tâm trạng buồn, học giỏi mà không được thi, bà giao du với sĩ tử ở nhiều nơi và một lần dùng thuyền lớn đi chơi hội đền Kiếp Bạc đã gặp ông Đặng Sĩ là một đại gia ở làng Chu Đậu. Sau đó hai người kết duyên thành vợ chồng. Từ đó bà dốc tâm vào nghề gốm sứ, mang hết tài trí và năng khiếu hội họa của mình tạo ra những sản phẩm gốm sứ đạt tới tinh hoa, gốm Chu Đậu nổi tiếng nhất cả vùng. Đến năm 1452 bà cùng chồng về Trang Quang Ánh giúp em trai là Bùi Khởi dựng lò gốm sứ. Sự nghiệp gốm sứ của bà ngày càng phát triển, tiếng tăm lan khắp mọi nơi. Đúng lúc đó, tai họa ập xuống gia đình bà. Trong một chuyến mang hàng ra nước ngoài. Ông Đặng Sĩ chồng bà bị gió bão đánh chìm thuyền và chết. Bà đã thể hiện nỗi đau buồn ấy qua hình ảnh một cái đĩa hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng Ô-xtrây-lia. Trên đĩa vẽ hai con tàu gặp bão trên biển, những thủy thủ bị gió bão xô xuống biển rồi những con cá khổng lồ nhẩy lên đớp nuốt đến ngang lưng. Lòng say mê nghề nghiệp đã giúp bà vượt qua nỗi đau để tiếp tục làm việc. Rồi sau đó, bà tái giá lấy ông Đặng Phúc, một đại gia cũng ở làng Chu Đậu. Bà trở thành chủ nhân có đầu óc sáng tạo vẽ kỹ thuật, mỹ thuật kỳ tài bậc nhất của bốm Chu Đậu. Trong văn bia của ông Đặng Phúc, người chồng thứ hai của bà soạn năm 1502 có đoạn viết: “ Phu nhân kỳ tài đệ nhất chế đặc phẩm sành sứ Chu Trang”.

Gốm Chu Đậu cổ là hàng gốm mỹ nghệ cổ cao cấp đạt tới trình độ tinh hoa thể hiện tính mỹ thuật, kỹ thuật rất cao. Các sản lphẩm gốm Chu Đậu đã chứa đựng tâm hồn, phong cách của con người Việt Nam. Giá trị văn hóa đặc sắc nhất của gốm Chu Đậu là vẻ đẹp về dáng, sáng về men, hoa văn trang trí tinh xảo. Nhiều sản phẩm còn thể hiện tinh thần từ bi, bác ái của đạo phật, từ những hoa văn tòa sen, cánh sen, những con mắt linh vật có thể đọc được những ước nguyện của con người Việt Nam, những khối đất vô tri, vô giác mà như được thăng hoa thành những con người thật, cuộc sống thật, chan chứa yêu thương với ngôn ngữ riêng của người Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc. Chính vì vậy cách đây hơn nửa thế kỷ, gốm Chu Đậu đã đến với nhiều nước trên thế giới.

Bà Bùi Thị Hý đã nhiều lần đích thân chỉ huy những con thuyền chở gốm Chu Đậu đến nước ngoài. Hiện nay còn giữ được chiếc La bàn đi biển của bà. Chiếc La bàn bằng đá cẩm thạch được mài nhẵn mặt trên. Chiếc La bàn hình vuông kích thước 17 x 17cm trên có chữ “Châm bàn chu hải khứ, Bùi Thị Hý” (Dịch: Bàn kim chỉ đường đi cho thuyền biển của bà Bùi Thị Hý). Ở giữa La bàn gạch chữ thập ghi chữ Bắc, Đông mất chữ Tây, Nam. Giữa La bàn có một lỗ rộng 1,4cm, sâu 1,5cm giữa lỗ còn có một lỗ nhỏ 2mm, khoét sâu xuống để đặt kim nam châm. Bà thông thạo một số tiếng nước ngoài cho nên việc giao thương với nhiều nước cũng dễ dàng. Trong văn bia ông Đặng Phúc viết: “Phu nhân Thị giả tráng nữ, vũ tài, thông văn nhật quốc, bắc quốc, tây phương, tam phiên vi chủ thương đoàn cập quốc ngoại hoán giao đặc phẩm” (ý nói: Bà là người có sức khỏe vạm vỡ, biết võ nghệ, hiểu tiếng nước ngoài đã đích thân chỉ huy những con thuyền lớn đến nhiều nước). Trong những chuyến xuất ngoại ấy, bà đã tìm hiểu nhu cầu của khách hàng và bà đã sáng tạo ra những mẫu mã phù hợp như: Kiểu dáng bình tỳ bà là để xuất sang các nước Ả Rập, những bộ ấm chén tuyệt hảo để thưởng thức trà đạo dành cho các bậc quyền quý ở Nhật Bản…

Qua những bước thăng trầm, gốm Chu Đậu ngày nay lại tỏa sáng. Tổng Công ty Thương mại Hà Nội đã nắm bắt được thương hiệu vàng Chu Đậu quyết định đầu tư phục hồi  thương hiệu này. Xí nghiệp gốm sứ Chu Đậu ra đời do ông Nguyễn Văn Lưu quê Nam Sách Hải Dương làm giám đốc. Hàng triệu sản phẩm chất lượng cao, đa dạng mẫu mã, đậm nét truyền thống ra đời và xuất khẩu đén 15 nước trên thế giới. Để tưởng nhớ ngày mất của nữ nghệ nhân, trí thức, doanh nhân, nhà hàng hải Bùi Thị Hý, vừa qua cùng với dòng họ Bùi, dòng họ Phí, Công ty Cổ phần Gốm Chu Đậu và dân làng Quang Tiền long trọng tổ chức lễ tưởng nhớ Bà tổ nghề gốm Chu Đậu Bùi Thị Hý đồng thời đón nhận Bằng Vinh danh “Tổ nghề gốm Chu Đậu” do Ban Chấp hành Trung ương Hiệp hội Làng nghề Việt Nam trao tặng.
 
Nguyễn Kiều Vân
CHIA SẺ ĐẾN BẠN BÈ: