HOTLINE: 0904 89 4444

Bài chòi trong đời sống đương đại tại Hội An
(Phương Nam Plus) - Vào lúc 17h15’ (giờ Hàn Quốc) ngày 7 tháng 12 năm 2017 (khoảng 15h15’ giờ Việt Nam), tại Phiên họp Uỷ ban Liên Chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 12 của UNESCO đã công nhận Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ của Việt Nam đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
17:38 18-02-2018
Phạm vi nghệ thuật Bài chòi gồm 11 tỉnh, thành phố miền Trung (từ Quảng Bình đến Bình Thuận). Đặc biệt, trong đó, Hội An là một trong những địa phương phát huy nghệ thuật này đi vào đời sống một cách bền vững và hiệu quả. Dịp này,  chúng tôi giới thiệu bài viết của ông Võ Phùng –  Giám đốc Trung tâm Văn hóa Thể thao thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam về đề tài nói trên.
 

 

I/ PHONG TRÀO HÔ, HÁT BÀI CHÒI TẠI HỘI AN:

1/ Các giai đoạn phát triển Bài chòi tại Hội An:
 
– Từ rất lâu, cũng như các địa phương ở Quảng Nam và các tỉnh miền Trung; người dân Hội An đã tiếp cận qua truyền miệng, qua sinh hoạt cộng đồng nghệ thuật bài chòi và trò chơi dân gian bài chòi-một loại trò chơi tao nhã vào mỗi dịp lễ tết, mỗi độ xuân về.  Khoảng nửa đầu thế kỷ XX trở về trước, trò chơi Bài chòi được các vị cao tuổi đứng ra dựng chòi và tổ chức cho người trong xóm, trong làng vui chơi. Thời bấy giờ, trò chơi thường chỉ hô những câu ngắn gọn được lấy từ ca dao-tục ngữ và do các nghệ nhân sáng tác hoặc ứng tác.
 
– Đến khoảng thập niên 60 thế kỷ XX, một số hạt nhân văn nghệ của Hội An được đi học các lớp dạy hát các làn điệu bài chòi để về truyền đạt lại cho phong trào. Tuy nhiên, giai đoạn này do điều kiện chiến tranh nên loại hình trò chơi bài chòi không được duy trì đều đặn như trước.
 
– Sau năm 1975, hòa bình lập lại, sự ra đời của Đoàn ca kịch Quảng Nam-Đà Nẵng (nay là đoàn Dân ca kịch Quảng Nam) đã thực sự tạo nên một phong trào sâu rộng trong công chúng về thưởng thức và sáng tác lời mới cho các làn điệu bài chòi. Nhiều thanh niên ở Hội An sớm tham gia vào Đoàn ca kịch và sau này trở thành hạt nhân của Hội An; việc tổ chức các hội chơi bài chòi mỗi dịp xuân về dần được khôi phục ở một số thôn thuộc các xã nông thôn của Hội An nhưng cũng rất khó để hi vọng cho sự phát triển mạnh trong tương lai.
 
– Đến giữa thập niên 1980, nghệ thuật hát bài chòi phát triển rất mạnh ở nông thôn nhưng chưa thực sự trở thành thị hiếu của đông đảo người dân nội thị; nhưng đến giữa thập niên 1990 đến nay, nghệ thuật ca hát bài chòi là thế mạnh của phong trào văn nghệ, sinh hoạt văn hóa của Hội An; được người dân yêu thích, được lớp trẻ hào hứng kế thừa.
 
Riêng trò chơi bài chòi tưởng chừng như sẽ dần lụi tàn; nhiều năm dài, mỗi lần tết đến, tại thành phố đều dựng chòi, mời nghệ nhân hô hát, mở trò nhưng cũng chỉ lèo tèo các cụ cao niên đến dự chơi. Nhưng may mắn, tháng 9-1998, thành phố đã thử đưa trò chơi bài chòi vào lễ hội “Tái hiện đêm phố cổ Hội An đầu thế kỷ XX” (gọi tắt là “Đêm phố cổ”) – một lễ hội đã tồn tại hơn 16 năm qua cho đến hôm nay; và chính “Đêm phố cổ”, nhờ vào điều kiện không gian kiến trúc, không gian ánh sáng đặc trưng phố cổ, nhờ vào lượng người dân và du khách đến với lễ hội ngày càng đông đảo nên trò chơi bài chòi đã thực sự sống dậy ở nội thị (tổ chức hàng đêm) và đã thành định kỳ tổ chức ở các thôn, các khối phố mỗi dịp tết đến, mỗi dịp hội hè.
 
Đến nay, có thể nói, nghệ thuật bài chòi, trò chơi bài chòi đã thật sự là một phần quan trọng trong đời sống văn hoá tinh thần, là sản phẩm du lịch của Hội An ngày càng sôi nổi.
 
– Hiện nay:
 
+ Nghệ thuật hô, hát bài chòi là bộ môn không thể thiếu trong các chương trình biểu diễn nghệ thuật diễn ra thường xuyên ở thành phố, các xã phường, các trường học, doanh nghiệp.
 
+ Nghệ thuật hô, hát bài chòi là môn học chính thức trong các trường Trung học cơ sở.
 
+ Trò chơi bài chòi là thông lệ tại hầu hết các làng, xã mỗi dịp lễ hội trong năm.
 
+ Một lớp học hô, hát bài chòi hàng đêm được mở trong khu phố cổ để dành cho các em thiếu nhi và du khách.
 
+ Hàng đêm, tại khu phố cổ, nghệ thuật và trò chơi Bài chòi luôn diễn ra  để phục vụ người dân tại chỗ và khách tham quan.
 
+ Nghệ thuật hát và trò chơi Bài chòi phục vụ 2 suất/ngày trong tour tham quan và tại Nhà hát nghệ thuật cổ truyền 1 suất/ngày phục vụ cho du khách.
 
+ Trò chơi Bài chòi Hội An đã vươn ra ngoài biên giới Hội An, Quảng Nam đi giao lưu với nhiều tỉnh thành trong nước như: TP Hồ Chí Minh, Hà Nội, Khánh Hoà, Lâm Đồng, Thái Nguyên, Sóc Trăng, Quảng Ninh, Thanh Hoá v.v…; 9 lần xuất ngoại giao lưu với 7 quốc gia: Thái Lan, Trung Quốc, Hàn Quốc, Đức, Ý, Hungary, Nhật Bản.
 
+ Trò chơi Bài chòi Hội An là đặc sản văn hóa ngoại giao của tỉnh nhà Quảng Nam với nhiều đoàn lãnh đạo cao cấp nước ngoài và trong nước.
 
Có thể nói, hiện nay trò chơi Bài chòi đã thực sự là một nét văn hoá-nghệ thuật đặc trưng của Hội An.
 
2/ Về lực lượng sáng tác, nghiên cứu, sưu tầm, tổ chức hoạt động hô, hát bài chòi:
 
Trong phong trào sáng tác, nhất là từ khi hòa bình lập lại đến nay, nhiều  tác giả không chuyên đã xuất hiện, gắn bó nhiều năm với phong trào của Hội An với nhiều tiểu phẩm, kịch ngắn, ca cảnh, hoạt cảnh, tổ khúc, bài dân ca  bài chòi có sức sống lâu bền trong công chúng, phục vụ du lịch, tham gia các hội diễn văn nghệ quần chúng toàn quốc, tỉnh, thành phố đạt nhiều giải cao.
 
Nhiều năm qua, đã có nhiều nhà nghiên cứu sưu tầm tâm huyết có công rất lớn trong việc nghiên cứu, cung cấp kiến thức, bài bản, sáng tạo phương thức hoạt động.
 




 
Các buổi sinh hoạt bài chòi tại Hội An.

3/ Về lực lượng nghệ nhân, diễn viên hô hát bài chòi:
 
Hơn 30 năm qua đã có hàng trăm nghệ nhân diễn viên không chuyên xuất hiện và hoạt động rất tích cực và thường xuyên ở các địa phương và tại thành phố.

II/ NỖ LỰC ĐỂ ĐƯA BÀI CHÒI ĐI VÀO ĐỜI SỐNG ĐƯƠNG ĐẠI TẠI HỘI AN:
 
Các giải pháp và phương thức hoạt động:
 
1/ Chú trọng xây dựng phong trào hô, hát bài chòi tại cơ sở:
 
Thực hiện chủ trương của TW về “Chấn hưng văn hoá dân tộc” (1986) và chủ trương “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” (1998); đồng thời, dự báo được xu hướng phát triển du lịch văn hoá tại địa phương; thành phố Hội An đã tập trung đẩy mạnh loại hình nghệ thuật dân gian, trong đó có nghệ thuật bài chòi trong phong trào văn nghệ ở cơ sở.
 
a/ Xây dựng phong trào hô, hát dân ca-bài chòi của thành phố:
 
Với nhận thức, Trung tâm Văn hóa Thể thao (VH-TT) thành phố có chuyên môn; các đoàn thể, các ngành, các xã phường có công chúng; Trung tâm đã phối hợp với Hội LHPN, Hội Nông dân, Đoàn Thanh niên, ngành Giáo dục, Đài Truyền thanh Truyền hình, các xã phường định hướng trước mắt và lâu dài; khi tham gia hội thi, hội diễn, liên hoan; để được trao giải thưởng chương trình; bắt buộc chương trình dự thi phải có ít nhất 1/3 các tiết mục là dân ca – bài chòi. Bên cạnh, tại thành phố, các đoàn thể, ngành giáo dục và các xã phường cũng thường xuyên tổ chức hội thi, liên hoan chuyên đề dân ca – bài chòi, thi hô hát bài chòi.
 
b/ Đào tạo lực lượng hô, hát dân ca-bài chòi:
 
– Những năm 2000 trở về trước, thành phố đã mở các lớp dân ca-bài chòi, các lớp nhạc cụ dân tộc cho cơ sở để đào tạo diễn viên, nhạc công cho phong trào.
 
– Sau năm 2000 đến nay, nhận thức được rằng, lực lượng ở cơ sở dễ tập hợp và có độ tuổi phù hợp nhất chính là hệ thống trường Trung học cơ sở. Do đó:
 
+ Từ năm 2004; thành phố đưa dân ca-bài chòi vào trường học; mỗi năm học sẽ tổ chức dạy hát dân ca theo dạng cuốn chiếu cho 2 trường THCS vào thứ hai hàng tuần. Giáo viên là các diễn viên của Trung tâm.
 
+ Từ năm 2011 đến nay, thành phố tiếp tục mở lớp học hát dân ca-bài chòi hàng đêm tại hoạt động “Phố đêm” trong khu phố cổ cho 2 trường Trung học cơ sở ở nội thị. Cứ mỗi đêm, có 20-30 em học sinh của 1 hoặc 2 lớp đến học hát; mỗi em sẽ tham gia lớp học 1 đêm/tuần. Tại lớp học này cũng sẵn sàng đón khách du lịch tham gia học hát. Hoạt động này ngoài mục đích bảo tồn và phát huy nghệ thuật bài chòi mà nó còn là một sản phẩm du lịch văn hoá hấp dẫn tại Khu phố cổ.
 
Đến nay, 2 hoạt động trên đã có gần 1 ngàn lượt học sinh được học hát để tiếp cận và dần yêu thích bộ môn bài chòi; các em chính là các sứ giả làm cho nghệ thuật Bài chòi thẩm thấu vào từng gia đình, trường học, xóm thôn; nhiều em trở thành các hạt nhân hô, hát bài chòi ở cơ sở, trường học; nhiều em đã tham gia và đạt giải cao tại các hội thi hô-hát bài chòi; có em đã trở thành diễn viên-anh/chị hiệu hô, hát dân ca-bài chòi chuyên nghiệp tại thành phố.
 
Dần dà thành thói quen trình diễn và thưởng thức; sau này, ngay cả các hoạt động biểu diễn, sinh hoạt, các tiết mục dân ca-bài chòi xuất hiện ngày càng nhiều nên nghệ thuật bài chòi dần trở thành phong trào mạnh mẽ ở cơ sở và đi vào được đời sống văn hoá-nghệ thuật của công chúng, kể cả công chúng ở nội thị; số lượng diễn viên hát dân ca-bài chòi, số lượng hạt nhân sáng tác dân ca-bài chòi ở cơ sở ngày càng đông đảo.
 
2/ Khuếch trương, giới thiệu, quảng bá, tôn vinh nghệ thuật bài chòi:
 
Để nghệ thuật bài chòi tồn tại và phát triển, phải làm thế nào để bài chòi có đất sống trong công chúng, nó phải được khuếch trương, tôn vinh, quảng bá-giới thiệu. Ở Hội An hiện có không dưới 10 đội, nhóm hô-hát bài chòi từ thành phố đến cơ sở; thường xuyên được tham gia vào hơn 30 chương trình lễ hội hàng năm, tạo nên tính khác biệt của lễ hội ở Hội An, Quảng Nam. Riêng ở Trung tâm VH-TT thành phố, có một Đội tuyên truyền văn nghệ lấy nghệ thuật dân ca-bài chòi làm hình thức nghệ thuật chủ yếu. Và nhất là, từ năm1996, sự ra đời của Nhà hát nghệ thuật cổ truyền Hội An có một đội ngũ hô, hát bài chòi xuất sắc để phục vụ công chúng địa phương và du khách trong và ngoài nước với tần suất hoạt động rất cao.
 
Một công cụ cũng rất hiệu quả cho việc quảng bá-giới thiệu nghệ thuật bài chòi; đó là thông qua các kênh như:
 
– Đã phát hành 1 CD và 1DVD  dân ca-bài chòi “Khúc tự tình Hội An” đến nay đã phát hành được 10 ngàn bản.
 
– Đã có hàng trăm bản tin, bài báo, phóng sự, tài liệu báo chí-truyền hình giới thiệu dân ca và trò chơi bài chòi của Hội An quảng bá, tôn vinh rất sâu rộng và hiệu quả.
 
– Truy cập vào trang mạng tìm kiếm Google với từ khóa “bài chòi Hội An” sẽ có hàng loạt kết quả đường dẫn về bài viết, hình ảnh, video…có hàng triệu lượt người truy cập.
 
3/ Xây dựng, đào tạo, thu hút tài năng để nâng cao chất lượng trình diễn, hô hát, đệm nhạc bài chòi:
 
Để gánh vác khối lượng công việc khá lớn nêu trên, không thể thiếu các giải pháp về nhân sự-tài năng. Thành phố đã có các giải pháp:
 
a/ Thu hút tài năng:
 
– Ưu tiên tuyển dụng vào công tác tại cơ quan, thu hút vào lực lượng công tác viên của Trung tâm các diễn viên giỏi, đa tài.
 
– Sẵn sàng tiếp nhận anh chị em nhạc công đàn dân tộc, diễn viên giỏi ngoài thành phố có nhu cầu đầu quân cho thành phố.
 
– Đầu tư cho mai sau bằng cách tìm kiếm các em có năng khiếu trong phong trào để đưa đi đào tạo và trở lại công tác tại thành phố.
 
b/ Đảm bảo ổn định hoạt động và đời sống diễn viên, nghệ nhân:
 
Một trong những yếu tố để anh chị em yên tâm và hết lòng với nghề là phải có các động tác để tạo niềm tin cho anh chị em qua các biện pháp, chế độ, chính sách cụ thể:
 
– Đảm bảo có hoạt động và trình diễn thường xuyên nhằm đảm bảo thu nhập để anh chị em sống ổn định bằng nghề.
 
– Đảm bảo ổn định lao động thời kỳ hậu diễn viên, nhạc công như đưa đi đào tạo quản lý, đào tạo thanh nhạc, dạy hát, trình diễn đường phố, học ngoại ngữ v.v…

4/ Phải hòa nhịp cùng nhịp thở nghệ thuật, nhịp thở và hơi thở của cuộc sống đương đại:
 
Muốn tồn tại, phát triển, sống lâu bền trong công chúng; phải có giải pháp làm cho Bài chòi thích nghi và hoà nhịp cùng nhịp thở của đương đại nhưng phải giữ cho được tinh tuý và phần hồn của dân ca bài chòi và không được để  cho nó biến tướng; đó là:
 
– Tranh thủ các thành tựu kỹ thuật tiên tiến (âm thanh, hình ảnh, thiết kế, màu sắc…) để hỗ trợ tích cực cho nghệ thuật, cho việc hưởng thụ của công chúng.
 
– Tạo sự đồng thuận của công chúng bởi nội dung mang tính định hướng đạo đức từ trong kho tàng văn hóa của cha ông; đồng thời, không ngừng sáng tạo nội dung, phong cách hô hát để đáp ứng nhu cầu xã hội hiện tại.
 
– Đáp ứng nhu cầu tìm hiểu, thưởng thức cho du khách người nước ngoài và cả người Việt ở các vùng miền khác nhau bằng cách giải thích bằng ngoại ngữ, bằng giọng phát âm chuẩn tiếng Việt, bằng hình ảnh v.v…
 
Cuối cùng, nghệ thuật dân ca bài chòi ở Hội An vừa là di sản, là sản phẩm tinh thần của nhân dân; vừa là 1 sản phẩm du lịch văn hoá; tin rằng nó sẽ tiếp tục bám rễ và sống bền bỉ trong đời sống văn hoá-tinh thần của người dân Hội An, trong  hoạt động kinh tế mũi nhọn du lịch của thành phố./.

(Tham luận trình bày tại hội thảo khoa học quốc tế “Nghệ thuật Bài chòi dân gian Việt Nam và những hình thức nghệ thuật tương đồng trên thế giới” thành phố Qui Nhơn, tỉnh Bình Định; tháng 01/2015)
 
Võ Phùng/VHVN
CHIA SẺ ĐẾN BẠN BÈ: