HOTLINE: 0904 89 4444

Giữ hồn điệu ví - giặm xứ Nghệ
(Phương Nam Plus) - Nếu như hội họa là nghệ thuật của màu sắc đường nét, âm nhạc là nghệ thuật của âm thanh tiết tấu thì dân ca, ví giặm là nghệ thuật của môi trường diễn xướng, của nhịp sống đời thường...
16:02 10-08-2019
"Hỡi là người thương ơi/ Chứ trải qua một cuộc bể dâu, những điều trông thấy mà đau đớn ớ lòng". Trong nhịp sống vồn vã thời 4.0, đâu đó ta vẫn văng vẳng vài ba câu ví, điệu giặm bên tai. Phải nói rằng, ví - giặm là món ăn tinh thần đã có từ rất lâu của người Nghệ. Trong những câu ví ấy là cả một miền kí ức, và thẳm sâu trong những điệu giặm là cả một dãy tương tư. Giữ hồn điệu ví, giặm là giữ lại những nét đẹp còn xót lại của bụi thời gian, là giữ lại hồn cốt của dân ca Việt Nam. 
 


Dân ca ví giặm được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. 

Nét đẹp trong những câu ví - giặm

Nhắc đến dân ca ví - giặm là nhắc đến người Nghệ. Những con người chịu khó, cần cù, chân chất. Đây là một loại hình nghệ thuật đã ăn vào nếp sống, nếp nghĩ, vào văn hóa của người dân Nghệ - Tĩnh. Đặc biệt hơn, trải qua bao miền ký ức, dân ca ví - giặm đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. 

Trong những hoạt động thường ngày, dân ca ví - giặm len lỏi vào cộng đồng người Nghệ. Không chỉ là những câu hát ru con, dù dệt vải hay cày cấy, dân ca ví giặm vẫn “đượm” tình quê. Lời ca của dân ca ví, giặm ngợi ca những giá trị sâu sắc và truyền thống như sự tôn trọng với các bậc cha mẹ, lòng chung thủy, tận tụy vì người khác cũng như ngợi ca đức tính thật thà và cách cư xử tử tế giữa con người với con người. Bởi vậy, trong “tâm khảm” người Nghệ, dân ca ví - giặm là “gia vị” được gói sau bao lần lá, phải “bóc” thật kĩ mới thấu được hết cái tình trong ấy. 
 


Một hoạt cảnh dân ca ví - dặm ở xứ Nghệ
 
Trở về với sông Bùng êm mát, vẫn ru dương hai bên bờ cát ngạn, những tiếng ghẹo nhau, xì xào cả một góc. Làng Phượng Lịch (Diễn Hoa, Diễn Châu, Nghệ An) nổi tiếng xưa nay bởi những câu ví, điệu giặm. 

“Người ơi, gái làng Mai thích trai làng Phượng,
Đã giỏi việc cày bừa lại giỏi thơ văn, 
Muốn làm dượng làm Mai, hỏi rằng tức giận chi ai,
Chồng mang dây đi trước vợ vác gậy dài theo sau...”

Người ta nhắc đến Cao Xuân Thưởng (làng Phượng Lịch, xã Diễn Hoa, huyện Diễn Châu, Nghệ An) không phải vì cái danh nghệ nhân dân ca, mà bởi tình yêu của ông với dân ca, ví - giặm. Về tới Diễn Châu (Nghệ An), không khó để tìm đến nhà ông. Sống, gắn bó mật thiết với quê hương cùng với lòng say mê văn nghệ. Cao Xuân Thưởng “bén duyên” với dân ca từ bao giờ. Chỉ bằng những sáng tác viết lời mới cho các hoạt cảnh đối ca ví - giặm, ông là bảo tàng sống trong việc gìn giữ, phát huy những giá trị vốn dĩ đã trường tồn với thời gian - dân ca ví - giặm. 

Ông yêu dân ca, say đắm với những điệu ví, câu giặm. Bởi từ nhỏ, mỗi lần theo ông, theo cha đi nghe các cụ trong làng hát đối trong những đêm trăng, những ca từ trong từng câu hát giao duyên đượm vào ông. Rồi tình yêu dân ca trong ông ngấm dần, lớn dần cho đến tận bây giờ, sau này và mãi mãi. 

Những năm gần đây, người ta biết đến Cao Xuân Thưởng từ một nhà thơ, nhà sưu tầm, nghiên cứu, cho đến sáng tác ca trù và dân ca ví - giặm. “Mỗi người có một vân tay, mỗi nhà thơ có một vân chữ”. Chính dân ca ví, giặm là những “vân chữ” trong những sáng tác chính của ông. Nhắc đến ông, người ta ví như là linh hồn, bảo tàng sống trong các hoạt động văn nghệ tại địa phương và của tỉnh Nghệ An. Đối với ông, việc sáng tác kịch bản dân ca cho các vở diễn dân ca ví - giặm là một phần máu thịt. Ai từng xem qua các vở diễn: “O Thất mất bò; O hàng bán rượu; Vợ chồng anh Khóa; Khúc ca đồng ruộng hay tâm sự nông dân...” mới thấy hết được cái tài, cái tình, lòng nhiệt huyết, say mê của ông với câu ví, điệu giặm. Với những cống hiến không biết mệt mỏi cho phong trào văn nghệ của tỉnh Nghệ An nói chung và trong việc bảo tồn, sáng tác dân ca ví giặm nói riêng, năm 2015 ông được Nhà nước tặng bằng công nhận Nghệ nhân dân gian ưu tú. 
 


Nghệ nhân Cao Xuân Thưởng (Diễn Hoa, Diễn Châu) bảo tàng sống trong việc giữ gìn, phát huy, bảo tồn dân ca ví - giặm. 

Môi trường diễn xướng mới

Níu thời gian lại một chút, môi trường diễn xướng truyền thống của dân ca ví - giặm trước đây, ngày nay không còn nữa. Trở lại với vòng quay liên hồi của nhịp sống hiện đại, rất hiếm những cảnh quay tơ dệt vải, hát đò đưa trên sông, cây đa, bến nước, sân đình chỉ là “một thời vang bóng”. Đây là những môi trường diễn xướng cổ, giờ đây không còn nữa. Thay vào đó là những môi trường diễn xướng mới, từ nhà máy xí nghiệp cho đến những đồng ruộng, từ các hoạt động của đoàn thể, cơ quan, đơn vị, trường học cho đến phong trào văn nghệ quần chúng. Nếu xưa kia có cây đa, bến nước, sân đình có quay tơ, dệt vải thì ngày nay chúng ta có các sinh hoạt cộng đồng: mừng Đảng mừng xuân, những sự kiện trọng đại của đát nước, lễ hội các làng nghề... vẫn luôn xuất hiện những câu ví, điệu giặm. 

Dân ca ví dặm bắt nguồn từ chính đời sống của người dân, là tấm gương phản chiếu rõ nét nhất những nỗi niềm sâu kín, những tâm tư, nguyện vọng và những ước mơ của họ. Bởi vậy, việc bảo tồn hình thức diễn xướng mới, hoàn cảnh mới, phải có nội dung phù hợp thì vở diễn mới thật sự đi vào lòng người. Hết thảy những vở diễn, kịch bản mà Cao Xuân Thưởng trình làng và biểu diễn vừa qua đã nói được điều ấy. 
 

Nét mới trong dân ca ví - giặm

Nếu như hội họa là nghệ thuật của màu sắc đường nét, âm nhạc là nghệ thuật của âm thanh tiết tấu thì dân ca, ví - giặm là nghệ thuật của môi trường diễn xướng, của nhịp sống đời thường. Những sáng tác của Cao Xuân Thưởng có những nét duyên riêng, cái chất của văn học, trong các ca từ hát đối đáp mà ông đã kỳ công sáng tạo, trau chuốt trên cái nền hai làn điệu cổ ví và giặm mà ông cha để lại. Chính chất thơ, chất văn học đã nhào nặn cho ví - giặm một sức sống mới, dễ làm say đắm lòng người hơn. Một kịch bản dân ca ví - giặm muốn hay thì phải có một nhà văn, nhà thơ có nghề tham gia sáng tác. Ấy vậy mà việc bảo tồn dân ca ví - dặm, ắt hẳn phải có nhà thơ, nhà văn vào trong tổ chức, và phải có sự đóng góp tài năng của họ. 

Nếu chỉ chú tâm vào việc bảo tồn những làn điệu cổ, lời cổ, mà không chú trọng đến môi trường diễn xướng mới, nội dung mới, hay nội dung không gắn bó, không thiết thực thì người ta sẽ hờ hững với dân ca, thậm chí là quay lưng. Cho nên, việc thổi hồn thơ văn vào các làn điệu dân ca ví - giặm sẽ làm những điệu ví, câu giặm mượt mà, khoác lên mình một làn gió mới. Làm được như vậy, phải là người “chữ nghĩa”, ăn dầm ở dề với dân ca ví - giặm. 

Muốn dân ca ví - giặm ăn sâu, bám rễ vào quần chúng nhân dân, không còn cách nào khác ngoài việc đưa dân ca ví - giặm vào trong những sinh hoạt cộng đồng. Chính những sinh hoạt cộng đồng có sự tham gia của dân ca đã giúp ta bảo tồn một cách hiệu quả và thiết thực nhất, trong đó có việc đưa dân ca ví - giặm vào trường học mà chúng ta đang thực hiện. 

Việc quan tâm, đãi ngộ các nghệ nhân là một trong những yếu tố cần để bảo tồn, giữ gìn dân ca ví - giặm. Đừng để dân ca ví - giặm chỉ là một thời vang bóng, và đừng để các nghệ nhân tàn lụi theo năm tháng. 

Giữ hồn điệu ví - giặm là giữ lấy hồn cốt của dân tộc. Và Cao Xuân Thưởng là một trong những “bảo tàng sống” trong việc giữ gìn, bảo tồn và phát huy những giá trị hiện có của di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại - dân ca ví - giặm. Và trong công cuộc bảo tồn dân ca khó khăn như hiện nay, mong sao có nhiều những nghệ nhân như Cao Xuân Thưởng, miệng nói, tay viết, hăng say và luôn tiên phong trong việc sưu tầm, sáng tác, bảo tồn dân ca ví - giặm xứ Nghệ.
 
Nguyễn Diệu
CHIA SẺ ĐẾN BẠN BÈ: